Jak radzili sobie ludzie, kiedy na świecie nie było zegarów i zegarków? Jak wyglądały pierwsze prototypy urządzeń wskazujących czas? Zapraszam Cię na wyprawę szlakiem historii czasu. Dziś część pierwsza – jak liczyli czas starożytni?

Dziś, we współczesnym świecie, kiedy czas to pieniądz, trudno sobie wyobrazić życie bez zegarków. Rozwój cywilizacji sprawił, że już dawno przestaliśmy regulować aktywność według rytmu przyrody. Dawniej, człowiek żył w naturalnym rytmie natury. Wstawał ze wschodem Słońca, szedł spać kiedy tylko Słońce chyliło się ku zachodowi. Słońce, pory roku, rytm natury i przyrody wyznaczały czas i wskazywały porę dnia.

Zegar słoneczny – czas wyznacza Słońce

Zegar słoneczny to jeden z najdawniejszych przyrządów pomiarowych. Odmierzał czas na podstawie zmiany pozycji Słońca.

Pierwsze tarcze słoneczne znalezione w starożytnym Egipcie datowane są na XIII wiek p.n.e. W Egipcie, gdzie Słońce było bogiem, „smugi cienia” uważano za wskazania samego boga. Każda świątynia miała w pobliżu obelisk, którego cień wskazywał nadejście pory modlitw.

Ale nie tylko Egipcjanie znali się na czasie. Wiele zegarów słonecznych znali też Chińczycy, Grecy, Fenicjanie i Rzymianie. Zasada była prosta: pręt, pionowy słup lub po prosty kijek wbijało się w ziemię. Na tarczę zegara Słońce rzucało cień, wskazując czas na odpowiedniej podziałce.

W Polsce jednymi z najstarszych zegarów słonecznych są: ozdobny zegar na fasadzie pałacu w Wilanowie, odtworzony i zrekonstruowany zegar na Kościele Mariackim w Krakowie oraz zegar na Ratuszu w Gdańsku na tarczy którego widnieje kilka różnych skal godzinowych.

Zegar słoneczny miał jednak dużą wadę – nie działał ani w nocy ani w pochmurne dni. Dlatego uczeni wymyślili kolejne wersje czasomierzy. Zaczynały powstawać inne rodzaje zegarków, które korzystały z innych zasad.

Zegar wodny – czas wyznacza woda

Zegar wodny to kolejny krok milowy w historii czasu. Nie był uzależniony od pory dnia ani od pogody. Potrzebna była jedynie woda.

Najdawniejsze przykłady użycia zegara wodnego pochodzą ze starożytnego Egiptu z XVI wieku p.n.e. Zegar wodny miał postać dużego dzbana, z małym otworem w dnie. Wypłynięcie z dzbana odmierzonej ilości wody oznaczało, że upłynął określony czas. Był to pierwszy prototyp klepsydry. Nazwa „klepsydra” pochodzi od dwóch greckich słów: „klepto” (kraść) oraz „hydros” (woda), co w luźnym tłumaczeniu można określić jako kraść, oszukiwać czas.

W Grecji używano zegarków wodnych do odmierzania czasu trwania nocnych służb wartowniczych.

Zegary ogniowe – czas wyznacza ogień

Zegary ogniowe, czyli inaczej po prostu świece, przede wszystkim dawały światło i może trochę ciepła w chłodne dni. Wbijano w nie metalowe ćwieki, po stopnieniu kolejnej partii wosku ciężarki spadały na metalową podstawkę.

Udoskonalonym zegarem ogniowym był zegar kagankowy, czyli lampka oliwna ze szklaną bańką. W miarę wypalania się oleju, spadał jego poziom, wskazując czas. Wkrótce pomyślano: przecież olej można zastąpić piaskiem, którego nie będzie ubywać aż tak szybko.

Tak narodził się pomysł na zegary piaskowe.

Zegar piaskowy – czas wyznacza piasek

Zegar wodny, a potem także i piaskowy miały podobną konstrukcję. Składały się z dwóch szklanych baniek/pojemników, z czego jedna znajdowała się pod drugą, połączone były rurką/szyjką przepuszczającą określoną ilość piasku lub wody. Piasek przesypywał się powoli, przez mały otwór, z góry na dół, tym samym wyznaczając czas.

Wytwarzano różne rodzaje zegarów piaskowych (klepsydr) – kwadransowe, półgodzinne, godzinne.

Wynalazcy szukali różnych rozwiązań szukając metody mechanicznego odwracania klepsydry po przesypaniu się piachu, ale żadnemu nie udało się to w 100%. Porzucono więc pomysł i szukano innych rozwiązań.

Współcześnie, klepsydra to bodaj najpopularniejszy symbol upływającego życia. Afisze informujące o śmierci to znak przemijania. Klepsydrę możemy także zauważyć na opakowaniach, np. kosmetyków jako informację o terminie przydatności do użycia.

Zegary słoneczne, wodne, piaskowe czy ogniowe zaliczane były do klasy zegarów naturalnych. Były niedoskonałe, ale potrafiły mniej więcej określić porę dnia lub orientacyjną godzinę. Niestety, były mało precyzyjne i uzależnione od warunków atmosferycznych, dlatego uczeni i konstruktorzy poszukiwali innych, nowych rozwiązań. Efekt pracy był spektakularny, gdyż człowiekowi już w średniowieczu udało się wymyślić pierwszy zegar mechaniczny. Były to pierwsze zegary wieżowe umieszczane na ratuszach lub kościelnych wieżach. O tym napiszemy w kolejnej części historii czasu.

Agata Molka

 

Historia czasu. Sekrety 3 najsłynniejszych zegarów wieżowych w Europie. Część 2 

Historia czasu. Kto wynalazł zegarek kieszonkowy? Część 3